PRI, leven vanuit liefde, compassie en verbinding

Home

Interview in HAPPINEZ

Past Reality Integration

Stap uit de illusies

Ineens word je overvallen door een vervelend gevoel of val je ten prooi aan een onverklaarbare angst. Wat is er in hemelsnaam aan de hand? Je hebt de oorzaak vaak snel gevonden: je partner die niet luistert of je chagrijnige baas. Maar is dat wel waar? Psychologe Ingeborg Bosch gelooft van niet. Zij ontwikkelde de PRI-methode - leven in het nu zonder de ballast uit het verleden - die inmiddels door steeds meer therapeuten die werken in de geestelijke gezondheidszorg wordt toegepast.
Tekst: Taco van der Mark - Fotografie - Hollandse Hoogte

Het waren de ideen van Krishnamurti en een kritische kijk op de wereld die psychologe Ingeborg Bosch (1960) inspireerden om begin jaren tachtig in Amsterdam psychologie te gaan studeren; 'om te begrijpen waarom mensen doen zoals ze doen'. Ze kiest als doctoraal bijvak oosterse filosofie en studeert af op de principes van gedragsverandering. Na haar studie verdiept ze zich in het werk van Alice Miller en begint een samenwerking met de Amerikaanse therapeute Jean Jenson. Van Jenson leert ze hoe toegang te krijgen tot de oude pijn, die we allemaal in ons lichaam hebben opgeslagen. Uiteindelijk komt ze op basis van al deze ervaringen met een nieuwe psychotherapeutische methode: Past Reality Integration of kortweg PRI. In haar boek 'De herontdekking van het ware zelf (2000) zet ze haar methode - een combinatie van beproefde therapeutische instrumenten uit het Westen en oosterse inzichten uit vooral het (zen)boeddhisme en Advaita Vedanta -uiteen. Een nadere uitwerking van haar ideen beschrijft ze in 'Illusies' (2003). Net van de pers is haar derde boek: 'De onschuldige gevangene, over opvoeden en overleven', waarin ze recente wetenschappelijke kennis over de ontwikkeling van kinderen vertaalt naar concrete handvatten voor opvoeden van alledag.

Bewustzijnsleer

PRI is meer een bewustzijnsleer dan een therapie, vertelt Ingeborg Bosch. "Het uitgangspunt is dat het bewustzijn ons gevangen houdt in illusies. Die benvloeden ons enorm zonder dat we het doorhebben. PRI leert je via concrete stappen bewust te leven in het nu. Door jezelf nauwkeurig te observeren zie je op welke momenten je het heden niet waarneemt voor wat het is." Want je eigen interpretatie van een waarneming zet je steeds weer op het verkeerde been, zegt ze: "Je bent er voor honderd procent van overtuigd dat je je boos of depressief voelt omdat er nu iets gebeurt wat je dat gevoel geeft. Bijvoorbeeld je collega met haar scherpe opmerkingen of je partner die nooit luistert. Hoe verleidelijk het ook is om dat te geloven, het is niet waar. Je gevoelens worden niet in het heden veroorzaakt, maar het zijn afweerreacties tegen gebeurtenissen die allang voorbij zijn. Het gevolg is dat je denkt dat de oorzaak en dus ook de oplossing van je problemen in het heden zijn te vinden. Dat is een grote illusie. Wat je ook verandert je baan of je partner, je zult dezelfde problemen blijven tegenkomen en dus zullen ook dezelfde gevoelens je dwars blijven zitten. Je creert precies datgene wat je probeert te vermijden."

De manier waarop het bewustzijn actief is, zit bijzonder in elkaar. Een van de functies is dat het oude pijn weghoudt, een centraal begrip binnen PRI. Hoezeer je misschien ook een 'fantastische opvoeding' hebt gehad waarin het je aan 'helemaal niets' ontbrak: iedereen leeft met oude pijn en ondervindt er de problemen van omdat we er niet mee omgaan. "Kijk alleen maar naar hoeveel mensen er lijden aan angsten en depressies," zegt Ingeborg Bosch. Oude pijn vindt volgens haar vooral zijn oorsprong in de eerste paar levensjaren. "De meest fundamentele behoefte van een kind is dat het niet alleen wordt gelaten - niet fysiek, niet emotioneel. Toch gebeurt dat, want geen enkele ouder kan op elk moment alle emotionele behoeften van het kind vervullen. Om zich daartegen te beschermen ontkent het kind die pijn door gebruik te maken van afweren. Afweren stellen je in staat de pijn niet te voelen." Het ontkenningsmechanisme redt het kind, maar later ontstaan problemen door deze zelfde afweren. Hoe zien die afweren er eigenlijk uit en wat doen ze precies?

Ingeborg Bosch

1. Angst

De diepste laag van afweer is angst. Niet naar feestjes durven, het eng vinden om de straat op te gaan, bang om alleen te zijn of elke dag doodsbenauwd zijn dat je dierbaren iets overkomt. Wie last heeft van dit soort angsten zal dat in zijn lichaam merken aan bijvoorbeeld buikpijn of angstzweet dat uitbreekt. Angst is, zegt Ingeborg Bosch, bij iedereen de diepste laag van afweer. "Ik heb een clint gehad met spreekangst, hij was vooral als de dood om voor groepen te spreken. In de therapie kwam ik erachter dat hij als kind een moeder had die leed aan woedeaanvallen. De enorme angst die hij had voor een groep bleek de angst te zijn die zijn oorsprong vond in de aanvallen van zijn moeder toen hij nog heel klein was. In de therapie heeft hij geleerd te voelen wat er achter zijn angst schuilging, waarmee de angst zich kon loskoppelen van zijn spreekangst. Hij spreekt nu zelfs met plezier voor publiek."

2. Primaire afweer

De afweer die net iets minder diep geworteld is dan angst is de zogeheten primaire afweer. Het gaat hierbij om de overtuiging dat je zelf niet deugt en dat het je eigen schuld is dat je ouders je behoeften - liefde, aandacht etcetera - niet vervulden. Wie vooral last heeft van deze afweer is gevoelig voor depressies, minderwaardigheids- en schaamtegevoelens en een gebrek aan energie. De zin en het levensplezier verdwijnen en zelfondermijnende gedachten - tot aan sucidale gedachten toe - worden dominant.

3. Valse hoop

Bovenop de afweren van angst en primaire afweer onderscheidt Ingeborg Bosch de afweren van de valse hoop en de valse macht."

'Bij elk mens zijn alle vijf afweren actief. Alleen hebben we allemaal onze 'voorkeuren'. Sommige mensen hebben vooral last van behoeften en valse macht, anderen lijden weer meer onder angst, valse hoop en primaire afkeer. Iedereen heeft dus zijn eigen afweer profiel.'

De eerste afweer laat je heel erg je best doen in de hoop dat je dan krijgt wat je zo nodig hebt. Je vertoont bijvoorbeeld please-gedrag: je best doen om mooi, aardig, lief, intelligent, interessant of wat dan ook te zijn in de ogen van iemand anders. Een ander typisch verschijnsel is dat je je grenzen niet aangeeft. Je gaat maar door, bijvoorbeeld in je werk of in je relaties, waardoor je uitgeput raakt. De kans op rsi- en burnoutklachten liggen in dat geval voor de hand. Maar ook het gebruik van porno, meestal door mannen, kan een vorm van valse hoop zijn. Het gaat dan niet zozeer om seksuele bevrediging, maar juist om het uitleven van de fantasie de ideale minnaar te zijn, oftewel de perfecte man voor elke vrouw. Door te kijken naar het soort fantasie die gepaard gaat met het pornogebruik, wordt al snel duidelijk welke oude onvervulde behoefte erin doorklinkt."

4. Valse macht

Anders dan de afweer van de valse hoop die je doet denken dat je zelf meer je best moet doen, heeft de afweer van de valse macht als kern dat je denkt dat de ander niet deugt en jou iets aandoet. Wie vastzit in deze afweer, denkt al snel dat de hele wereld tegen hem is. Slachtofferdenken is een typisch voorbeeld van valse macht. Ook jaloezie, irritatie, humor ten koste van anderen horen bij de valse macht. Kenmerken die bij deze afweer horen zijn stressklachten, agressieve gedachten superioriteitsgevoelens die kunnen leidern tot slecht samenwerken, intimiderend gedrag en, als bijna onvermijdelijk gevolg daarvan een leven dat bol staat van conflicten.

5. Ontkenning van behoefte

Deze afweer ligt het meest aan de oppervlakte van het bewustzijn. Wie vastzit in de ontkenning van behoeften relativeert alles zegt Ingeborg Bosch. "Deze afweer doet je denken dat jouw behoeften helemaal niet belangrijk zijn of, nog sterker, dat je helemaal geen behoeften hebt. Het gevolg is dat je weinig stemmingen hebt, nergens mee zit, de neiging hebt veel te vergeten. Je stopt je gevoelens weg en verdooft jezelf door bijvoorbeeld eten, drinken, roken of televisie kijken. Zo ontstaan verslavingen."

Eigen afweerprofiel

Bij elk mens, benadrukt Ingeborg Bosch, zijn alle vijf bovenstaande afweren actief. Alleen hebben we allemaal onze ‘voorkeuren'. Sommige mensen hebben vooral last van de ontkenning van behoeften en valse macht. Anderen lijden weer meer onder angst, valse hoop en primaire afweer. Iedereen heeft dus zijn of haar eigen afweerprofiel en gezamenlijk vormen de afweren een muurtje dat keurig de oude pijn afdekt. Maar tegen wat voor prijs, want afweren kunnen je echt kapot maken. “Of je nu leidt aan overgewicht, depressies, auto-immuunziekten, grote angsten of verslavingen, ze veroorzaken groot lijden. Het erge is dat je iets probeert te krijgen wat je nooit hebt gehad en wat je ook nooit zult kunnen krijgen. Totaal zinloos, maar we zijn ons niet bewust van deze illusies. Dat is het drama dat zich afspeelt." De psychologe noemt een voorbeeld uit haar eigen leven, hoe ze zelf in de ban was van de valse hoop. "Begin jaren negentig deed ik mee aan verschillende new age-workshops. Een fantastische ervaring. ledereen was elkaar aan het huggen en knuffelen. Maar na afloop spatte die hele engelachtige boel knetterend uit elkaar. Al die zachtaardige types daar hadden natuurlijk net zo goed last van afweer en oude pijn: depressies, verslavingen, boosheid, enzovoort. Ik zag in dat al dat warme geknuffel n grote valse hoop was. We probeerden elkaar, tevergeefs natuurlijk, te geven wat we vroeger als kind zo nodig hadden. We omarmden niet de ander, maar onze eigen onvervulde behoeften."

Symbolisch

De oude pijn wordt geraakt als er iets symbolisch gebeurt. Vaak is dat iets heel onschuldigs: de manier waarop iemand naar je kijkt, de toon waarop een mailtje is opgesteld of een afspraak die wordt afgezegd. Ingeborg Bosch vergelijkt de oude pijn met een open wond waarin telkens weer zout wordt gestrooid. "Het virus van die psychische pijn zit namelijk in je. Het is ingekapseld in ons bestaan. De open wond gaat pijn doen wanneer je in aanraking komt met iets dat voor jou symbolisch is. Een vrij onschuldige situatie in het hier en nu roept een heftige reactie en veel gevoel op of juist helemaal niet. Op het moment dat er een symbool opkomt, gaan in het bewustzijn alle alarmbellen af. Het psychische immuunsysteem reageert alsof het levensbedreigend is om de oude pijn boven te

laten komen en om de oude waarheid toe te laten dat we als kind niet datgene kregen wat we nodig hadden. Het goede nieuws is dat het voelen van die oude pijn je geen kwaad meer kan doen. Je bent volwassen en hebt 'tm immers overleefd. Verzet is niet meer nodig. Vaak doen we dat wel, want we zijn juist geneigd weg te gaan van de pijn omdat we er - onterecht, want hem toelaten kan ons nu geen kwaad meer doen - zo ontzettend bang voor zijn. En dus blijf je in de greep van je afweren met alle schadelijke gevolgen van dien."

Uit het doolhof van Orakels

Mijn beleving van seksualiteit, het aangaan van intimiteit en hoe om te gaan met werkdruk. Dat zijn de redenen om aan te kloppen bij de PRI- therapeut waar ik twee keer per maand naar toe ga. Welke symbolen zijn actief en wat gebeurt er dan precies? De symbolen die me raken, variren. Bijvoorbeeld het mogelijke verlies van mijn baan. Ik onderzoek het symbool. Wat is het ergste wat me kan overkomen? Dat er niemand is en dat ik helemaal ben overgeleverd aan het grote niets. Hoe voelt dat?
Ik ga zonder hypnose via het symbool en de angel (wat me het meest raakt in het symbool) naar de periode na mijn geboorte: de eerste vier weken in de couveuse. De couveuse voelt aan als een aquarium en ik voel hartverscheurende pijn: het gebied van mijn linkerborst voelt aan als een groot gapend gat. Maar het voelt toch ok. Ik ervaar de pijn die het kleine ventje gehad zou hebben als hij het toen had kunnen voelen en ik zie tegelijkertijd wat er gebeurt. Ik ben getuige van het schreeuwende, huilende en schoppende lijfje. Ook voel ik de enorme behoefte aan nabijheid en intimiteit van de moeder die er niet is. Tot slot ga ik terug naar het symbool: mijn baan die op de tocht staat. Is het nog steeds symbolisch? Nee, het voelt vrijer.
Dan, later, valt het me op dat ik steeds val op vrouwen die bezet zijn. Ik herhaal mijn oude realiteit: mamma die er niet voor mij was, maar wel voor een andere man. Op een ochtend verklaar ik mijn liefde aan een vrouw met prachtig haar en een klaterende lach. Ze reageert empathisch, maar afwijzend. Prima, zeg ik, geen probleem. Even later zit ik urenlang achter de pc te kijken naar orakelpagina's. De afweer van de valse hoop komt op: wat zeggen de tarot, de i tjing en andere orakels: komt er eindelijk een vrouw die bij me past? Een tijd zit ik vast in deze afweer.
Dan komt de volgende fase in het PRI- proces: doelbewust mezelf blootstellen aan de oude pijn waartegen ik me mijn hele leven heb proberen te beschermen. Door dat te doen, kan ik ook het gedrag veranderen waaraan ik al een tijd ongewenst vast zat. Let wel: niet dat orakels Verkeerd' zouden zijn. Maar als ik die gebruik om oude, verdrongen pijn niet te voelen, is dat zonde van mijn energie. In overleg met mijn therapeut schrijf ik me in op een dating site. 'Een symbolische hogedrukpan', waarschuwt ze. Het blijkt: weinig vrouwen reageren en als ze al reageren, is het afwijzend. Ik voel wat het met me doet. De enorme behoefte aan intimiteit die niet wordt ingelost. Ik voel de oude pijn, keer terug naar het symbool en hoe voelt het dan? Is er behoefte aan orakels? Nee, ik voel, integreer oude pijn en stel me weer open voor contact. Er ontstaat een lichtheid in mijn leven. Natuurlijk wil ik graag een partner, die behoefte ontken ik niet, maar mijn afweren nemen het niet over omdat het nog niet lukt. Symbolische situaties zullen natuurlijk blijven opkomen, maar ik heb de sleutels in handen om mijn afweren te ontmantelen en in grotere helderheid te leven.

Jezelf observeren

Als dus blijkbaar bij iedereen de genoemde afweren actief zijn, betekent dat dan ook dat we massaal in therapie moeten? Of kun je PRI ook zelfstandig toepassen? Het laatste is mogelijk, al moet je wel zelfstandig regressies kunnen doen om de brug te slaan vanuit het heden naar de oude pijn. Dat is een belangrijke stap op weg naar heelheid. Dus als je wordt geraakt door iets, onderzoek dan wat het ergste is dat je raakt, zegt Ingeborg Bosch. "Stel dat je steeds de neiging hebt om op je partner te vitten. Probeer dan de volgende keer dat je je ergert eens niets te zeggen en niet weg te lopen uit de situatie. Concentreer je in plaats daarvan op wat er verkeerd gaat in jouw ogen en dan te voelen hoe het is om zo 'behandeld' te worden. De kans is groot dat je op oude pijn stuit en ontdekt dat je irritatie naar je partner weinig of niets met hem of haar heeft te maken, maar dient als afweer om de oude pijn erachter niet te voelen. Een hele opluchting voor jou en je partner en het doet wonderen voor je relatie!

'PRI vraagt veel van je. Maar als je de drempel eenmaal bent overgegaan, is er geen weg terug. Je wilt en kunt gewoon niet langer een leven leiden in de ban van illusies.'

Oude pijn

Als je weet wat er schuil gaat achter je afweren, zal het steeds makkelijker worden ze te herkennen en ze te laten voor wat ze zijn. Door je zelf dagelijks als een zen monnik te observeren zul je steeds sneller uit de ban van je afweren komen. Herkennen van afweer, voelen welke oude pijn erachter schuilgaat en 'm vervolgens loslaten, worden dan een automatisme." Maar zo makkelijk als het na

enige oefening wordt om PRI toe te passen, zo moeilijk kan het in het begin zijn, benadrukt Ingeborg. "PRI vraagt heel veel van je. Je beweegt Jezelf bewust naar de oude pijn, je gaat bewust gedrag laten vallen waarmee je je leven overzichtelijk en comfortabel denkt te houden, je committeert je om al je handelingen, gedachten en emoties iedere dag weer te observeren en te noteren. Dat vergt durf en toewijding en compassie met jezelf en met anderen. Het is dus een moeilijk proces en je zult terugval kennen. Maar als je de drempel eenmaal bent overgegaan, is er geen weg terug meer. Je wilt en kunt gewoon niet langer een leven leiden in de ban van illusies."

Overgave

Uiteindelijk ontstaat door PRI ook ander gedrag, zegt Ingeborg Bosch. Aanvankelijk met moeite, maar op een zeker moment zonder dat je er nog bij stil staat. "Als je verzuimt steeds weer te werken met je gedrag en je te veel richt op het voelen van oude pijn, blijf je in de greep van je afweren. Stel je voor dat je echt contact hebt gemaakt met de enorme onvervulde behoefte die je ertoe aanzet elke dag weer chocolade te eten of te vluchten in je werk en je blijft het toch doen, dan is het hele proces voor niets." Door afweren te ontmantelen en gedrag te veranderen, kan het heden als verrassend vrij en onbelast worden ervaren. Je begint steeds meer het kinderbewustzijn, waarin de oude pijn ligt opgeslagen, achter je te laten en te leven vanuit het volwassen bewustzijn: leven in he hier en nu. Dat is ook de spirituele dimensie van PRI, zegt Ingeborg. "Veel spirituele leraren zoals Eckhart Toile, maar ook Krishnamurti hebben het - terecht in mijn ogen - over leven in het nu. Maar ze geven niet aan hoe je dat voor elkaar krijgt. Spiritualiteit is voor mij overgave vanuit volledig vertrouwen in datgene wat het leven op je pad laat komen. PR maakt de weg vrij om vanuit die overgave te leven. Dat wil niet zeggen dat er dan nooit meer verdriet of pijnlijke gebeurtenissen zijn Die horen bij het leven. Maar je hebt geen afweren meer nodig om ermee om te gaan.'

Meer informatie: www.PRIonline.nl

De herontdekking van het ware zelf (2000), uitgeverij . Veen, ISBN 9789020400052
Illusies (2003), Amstel Uitgevers, ISBN 9789020405422 De onschuldige gevangene, over opvoeden en overleven, uitgeverij L.J. Veen, ISBN 9789020406344 Een artikel uit het tijdschrift HAPPINEZ nummer 4 2007